▬▬▬ 1° Concorso Letterario Regionale in Lingua Sarda - ISCOLA SARDA ▬▬▬

QUARTA SEZIONE

SCUOLA MEDIA

“NARRATIVA”

Perfugas – Chiesa di S. Giorgio (Secc. XV-XVI

LORENA PIRARBA

Istituto Comprensivo di Arzana

1° premio

 

IN UNA NOTTE DE INCANTU

Est una note fritta, sa ni’ calada a thapulis a bellu a bellu appixandu, nos seus sette piccioccos cuntentos benidimindi e sellàus po una dì nodia comente Paschixedda ca iada essere bellu portari calincunu arregaleddu a ir manneddos e a ir nannais nostras totus imparis.

Su merici, a su scurigadorgiu, dopo ca iaus pigàu is arregaus, noso, totus imbusciaus de conca fincias a pes, andaus a domu de manneddu Cesare, est un omini artu, con d’una facci de pressona ’ona, i s’erriccidi prexosu e a brathus abertos in coxina e si narad ca peri issu cando fudi piccioccheddu po’ Onniasantus andada cun is amigus de ’omu in domo, a is animas, portanta una tiaxola o unu cannacciu po arregollere sa cosa.

Is meres de ’omu abbrontanta unu palini prenu de pani e durcis, mendula pixonina, attongiu, castangia, pilardha de pruna e de figumoro, nuxi e pabassa in favore de is animas bisognosas de su Prugatoriu. Is piccioccheddos passanta fattu de ir dhomos a mericeddu, a su note passanta ir mannus.

Manneddu Cesare si subenede ca, in simanas de festa, ir meres mannus poniant a cini onu pegus, a cini un’ervè o unu crabucciu cun tres pabassinas e tres panis de simbula de tres libbras s’unu, si nci portada sa cosa a cresia a s’arvescidorgiu, a sonu de campana. Ir mannus de ’idda, in presenthia de totu sa gente, si dividianta is pegos e si nde leanta a domu po ddus axilitari. A is tres de merici torranta a cresia cun is offertas prontas; in su mentre, is poberos ci ’olianta sa parti, is i ponianta in prath’e cresia, is ominis a una parti e is feminas a s’atra, e ddir donanta sa cantidadi de sa cosa a segundu de s’idadi. Su chi coixada si ddu dividianta comente cosa beneitta; a ir sennores, a su preidi e a is istrangius si ddi donada unu pe’ de segus cun sa coa. Ddos ringrathiaus e si nd’andaus.

S’aria est fritta e paridi ca segada sa facci e coidandu nc’imbucausu a domu de nannai Peppina; dd’agataus castiandu de sa ventana, candu bidi a nos cun su pacchitteddu, si ddi prenent is ogros de lambrigas i si faidi sere a ingiriu de su fogu e, tra mesu ir brullar, comenciada a allegari de sa coia sua cun su pubiddu Peppinu: “A ir tempus mius, candu ori oniltii si ’oliada coiari, mandada a domu de sa femina su paralimpiu a dda pediri. Sa primo ’ia andada con sa domanda, ma nisciunus ddi torrada s’imposta poite ca si depiada assodiari toto sa parentella po foeddari.

Apustis otto dis so paralimpiu torrada po ndi leari su foeddu seguru; ci ddi torranta su ch’ei, su piccioccu andada a domo de sa famiglia de sa femina po abitari; sa not’e totu, con is amigus, andada a sutte de sa ’omu de sa picciocca a cantari custu mutetu:

“Su frore de sa murta ddu

pongiu in sa mesa

ca tenede bellu fragu

ci ses corcà pesa

ca est cantandu s’amore,

ci ses scida iscurta”

Apustis unu mese, s’omini andada con is parentes a domo de sa picciocca e ddi portada s’aneddu, custa ddi torrada una camisa. So ’ominigu in fatto andanta a cresia paris po assigurari sa coia, poi faiant su prangiu con totu sa parentella.

Mi sobengio peri ca po Pasca Manna usanta portari a cresia su nennere. Unu mese prima de Pasca accaffanta unu prattu e ddu sterriant bene ’ene cun lana infusta e in pithu ddu ponianta semenes de lentixa, trigu, orgiu e trer cigiris, si imbusciada totu con d’una pixa de lana craminà, si torràda a infundiri cun abba tebi tebi e s’arrimada a sutt’e letto, in so scuriu, poite ca su semene, nascendo depiada abbarrari grogo.

Ciobia Santa is feminas ddu abbrontanta accapiandoddi froccos de totos is colores e ddu portanta a cresia a pes de s’artari.

Su lunis nde dde leanta a domo e ndi tiranta mathitteddos e ddu ponianta in d’onnia ingrone de sa ’omu e in s’errargiu, prima de ddu traballari, po tennere una bona arregorta.

A sa fini saludaus totus e si nci incaminaus bia e sa ’omu de nannai Assunta; su caminu est scuriu, ma ’Arvara, sa netta, connoscede bene su logo; erribaus a custa ’omu fatta cun sa preda, cun su bastimentu in linna e sa teula orrubia. Nos aberidi sa ’enna una femina arta e grussa, cun d’unu pannixeddu nieddu in conca e nos’i collidi cun contentesa.

’Arvara ddi ponede in ir manus s’arregaleddu e issa, cuntenta, sperrandosì a su buxu, i cumenciada a si contari is’istorias suas e d’es amigas candu andanta, in su mese ’e lampadas, a giogari in su sartu:

“In beranu, candu froriad su tudumbaru, is piccioccas bagadias de ’idda nostra, irgelau su sole, sellanta de andari a fari unu giogu in su sartu. Onniuna circada una matta de tudumbaru, dda sfollada e faiada unu lettu de follas e torranta totus in paris a domu. S’uncrasi, ass’arvescidorgiu, andanta a pompiari eite bobois ddu e furinti in su cambu de custa mata. Ci ddu e vudi sa fromiga narada ca sa picciocca si coiada cun d’unu pastore, ci ddu e agatanta sa espa s’agadia si coiada cun d’unu cuadderi, ci ddu e vudi un carrabusu si coiada cun d’unu massaju, ci ddu e vudi su cululuxi si coiada cun d’unu abogau; ci no agatada nudda oliada narriri ca no si coianta. Però torranta sempre prexosas ca si furinti spassias.

Is piccioccas i si spassianta peri sa notte de Santu Giuanni, candu s’attopanta po andari a buffari s’abba de noe funtanas. De sa primu funtana ’oddianta una ’ucca de abba e dda portanta a sa segunda, incuna, de ucca, dda irvoidanta a unu ampudditeddu e gaici fìncias a sa de noe ca fudi s’urtima. Is piccioccas, in su mentres ci faianta custu giogu, non depiant allegari tra issas ne erriri poite ca ci no arreianta abba in bucca no arrenescianta a prennere s’ampudditu. Cust’abba dda impreanta po meixina poite naranta ca faiada bene po s’ogru malu.”

Castiaus s’arrelogiu e bieus ca est tradu ma depeus andari ancora a domu de manneddu Giaccu. Est un omini a barva longa e canuda, is aspettada in su leminargiu de ’enna e bieus ca portada sa berritta e is pantalones de frustainu e is cosingius de pedde. Peri issu, comente is atrus manneddos e nannais, i’ si faidi sere a ingiriu de sa mesa e i si cumbidada pabassinas, pani ’e gongiu, gatò e atrur durcis e in su mentre cumenciada a contari: “In tempus antigus, po sa timoria, sa gente andada a trappas, a genna de campusantu, unu pagu primu de mesunote, a lumburari po trer vias, poite pensanta ca is ispiritus de ir mortor mali, passaus incuna po ddus’interrari, nd’ianta a leari custa timoria.

Candu unu cristianu, contada ancora manneddu Ciaccu, eniada puntu de s’argia e ddi avvelenada su sambini, po more ca non s’agattada arrimediu perunu, i faianta su ballu ’e s’argia.

Is parentes circanta tres feminas: una coià, una fiuda e una femina de contu, si depianta mutiri totus a is tres Maria.

Su malaidu nci ’eniada bettau aintru de unu saccu e nce dde stichianta in su ladamini fincias a conca, i’ tres feminas depianta baddari a ingiriu e ddn depianta fairi erriri cun sciolorius e cantanta:

Gomariazza, gomariazza mia,

non faccar mali a sa pressona mia,

non faccar mali a sa mia pressona

bas app’a narri mutus e canthones,

mutus e canthones de onnia zenia,

gomariazza, gomariazza mia.

Candu su malaidu non sudada prus, non teniada ir dolores e si poniada a errori, ’oliada narri ca fudi curau.”

Sa nì dighidi a calari e candu nc’esseus a foras ddu e nd’adi mesu metro, i’ si poneus a gigari a boccias, prexosas peri po ari conottu cosas noas d’er manneddos nostros, ca funti poi s’errichesa e sa sabiesa nostra.

 

NICOLA PORCU

Istituto Comprensivo di Pattada

2° premio

 

FEMINAS DE DERIS, FEMINAS DE OE

In su mundu de sa veridade, una die duas feminas fatein a pare in s’oru de unu buscu de elighes, olostios, chelcos e ozastros. Fin aisetende su judisciu de su Babbu Eternu, ca issas nde fin essende dae su Pulgadoriu, e Isse lis deviat narrer su logu chi lis tocaiat in su chelu. Tando pro no istare chena fagher nudda, a s’abitudine, si setzein in unu setzidolizu de granitu chin sa faina in manu. Una fit ’estida de jaru, chin s’isciallu in conca ma s’idiat chi fit pili niedda e chin sa cocorita, sos ojos maduros parian duos isteddos; s’atera fit ’estida chin su mantu, sa ’este niedda de sas feminas ricas de Pattada, fit pius betza, jighiat una cara tenta contu, ma si pariat chi in sa vida aiat apidu pispinzos meda e, mancari ’ai, si pesaiat tennera che canna; sa pius pisedda fit ’alminende, a s’imbesse, sa pius betza, ca lu fìt leggende, gighiat in manos unu liberu chi in sa cobelta bi fit iscritu “Carta de logu”. A unu tzertu puntu Niarola, istraca ’e leggere, nde peseit sos ojos dae su liberu e, abbaidende su tribagliu de Antigone sa femina pius pisedda e chi fit setzida a costazu sou, chin ojos de ammentu, comintzeit a narrere:

- Canta nd’apo fìladu ’e lana eo puru pro faghere su foresu cando fio pisedda!

Antigone si l’abbaideit comente a cherrer ischire cosa meda, e rispondeit:

- De cale erentzia sezis ’ois e ite sezis fatende, antzis ite sezis leggende?

Niarola acabada rispondeit:

- Eo so leggende sa “Carta de logu” su codice chi cando fia juighissa de Arhorea apo iscritu e fatu rispettare; e no eo ebbia ma fìnas sos istranzos Aragonesos, pro ateros bator seculos l’an mantesu ai ’e totu!

Antigone meravizada sigheit:

- S’idet chi fit bene fatu, biad’a bois, a su tempus meu sas lezes las faghian sos res, esseren istadas giustas o imbagliadas né feminas ne omines bi podian né narrere né faghere nudda, no solu, ma sas feminas contaian pius pagu ’e nudda, e pius e pius devian subescher sas prepotentzias de sos omines de domo e sas de su re. Istaian intro ’e domo, no podian ne istudiare e nemmancu si podian ajaldare a narrere su chi pessaiant.

Niarola cummenteit:

- Eo puru pro su tempus meu so istada una musca bianca, sas ateras feminas, comente as nadu tue, no contaian nudda!

Antigone chelfeit ischire:

- E tando tue proite fisti ’ai nodida?

Niarola nd’arritzeit s’ischina e comente a si ’nde ’antare, rispondeit:

- Eo fia fiza e sorre de sos juighes de Arborea; e, a sa morte de frade meu, chi no aiat eredes, su regnu tocaiat a fizu meu chi fit’alu tropu minore pro cuverenare, e no’nde lis at alciadu a conca a sos Aragonesos, chi si cherian apoderare in sa terra nostra, chi eo lis podia dare ite pessare!

Antigone in boghe de amargura conteit:

- Eo puru fla de zenia reale ed eo puru apo fatu su chi sentia in cuscenscia de faghere fin’a costu ’e ojare sa cundenna de su re, eo sola in tota sa ’idda, apo interradu a frade meu comente nos aian imparadu sos antigos, ca si no aia fatu ’ai, s’anima sua no aiat apidu agatudu paghe; e no apo postu mente a sa leze imbagliada, comente cheriat su re, chi aiat cumandadu de lassare iscoltigare su carasu de frade meu dae canes e colvos.

 

MAURO RASSU

Istituto Comprensivo di Florinas

3° premio

 

S’EURO

Pro treghentos milliones de europeos sa prima die de bennalzu dessu duamizaeduos est una die istorica: issa signat s’intrada dess’euro in doighi istados, fìntzas in Italia. Custu dinari in pabilu est che pare in totu sos istados, sos minudos in giambu an a una cara s’Europa, chi est che pare in cussos de totu sos istados, e a s’attera an unu monumentu, unu peromine pro ogni minudu, tra sos pius importantes dess’istadu in ue cussu dinari s’impitat. Su bellu però, est chi s’euro in pabilu e in minudos, podet esser trattadu in totu sos istados europeos, in ue s’impitat pro legge: Austria, Belgio, Finlandia, Frantza, Germania, Grecia, Irlanda, Italia, Lussemhurgo, Olanda, Portogallo e Ispagna.

An impitadu tantos medios de siguresa pro chi si potat bider si su dinari in pabilu est beru o faltzu.

Pro cussu cando abbaidamus su dinari contras a lughe nois bidimus filigrana e filu de siguresa: un istriscia chi passat deretta de longu dai punta a giosso.

B’est fintzas s’istriscia olografica chi si bidet si nois abbaidamus serente su dinari in pabilu sutta sa lughe: s’istriscia lugher e giambat colore. Custas sun sas caratteristicas dessu dinari in pabilu de 5, 10 e 20 euros. In su dinari in pabilu de 50, 100 e 500 euros, comente medios de siguresa agatamus sa filigrana e su filu de siguresa e in pius fintzas sa plachetta olografica, chi si bidet si nois abbaidamus serente su dinari de pabilu; in punta issa giughet iscrittu su valore dessu dinari.

B’est puru sa tinta chi giambat colore a segunda dess’abbaidada: movende su dinari su colore dessu numeru chi b’est in basciu dai gafeadu giambat in colore de olia.

Bi sunu fintzas atteros medios de siguresa chi si biden ponzende addenanti assa lughe su dinari.

Duncas su dinari pius valorosu ar duas medios de siguresa in pius cunfromma ai cussu chi balet pius pagu.

B’at sette petzos de dinari in pabilu chi partin dai 5 euros e arrivin a 500 euros. Totu su dinari in pabilu at colore e mannaria diferente a segunda dessu valore: pius est mannu e pius est su valore dessu pabilu chi an impitadu pro fagher su dinari. Ass’ala de addenanti bi sun disegnados balcones e giannas chi rappresentan s’ispiritu de abertura dess’Europa, invece addaisegus b’at pontes chi rappresentan s’unione dessos populos.

Sos minudos sun otto e balen 1, 2, 5, 10, 20 e 50 centesimos e 1 e 2 euros. Poden esser riconnoschidos cun fatzilidade pruite issos sun diferentes pro fregura, grandesa e colore. Sos minudos de valore pius mannu, chi sun cussos de 1 e 2 euros, sun de duos colores: prata e oro; cussos chi balen pius pagu, cussos de 10, 20 e 50 centesimos, sun in colore de ramine. Sa cara de addenanti dessos minudos est pretzisa in tota s’Europa e giughet istampada una cartina dess’Europa inghiriada dai doighi istellas. S’attera cara giughet sos signales natzionales pius importantes, chi sun diferentes in totu sos istados.

Su vintotto de frealzu dessu duamizaeduos sos francos no s’an a poder pius impitare e si a calcunu nde l’at reparadu los at a poder giambare in sa banca.

 

LUCA MURGIA

Istituto Comprensivo Globale di Perdasdefogu

Menzione d’onore

 

SA CRABA DE NANNAU

Nannau Pettianu teniada una craba chi si lamada “Bargiola”. Furiada una craba mannalissa chi di mulgiada su latti po tottu sa famiglia e angiada ogni annu a loba.

Furiada troppu bella cun cussu mantu biancu pintau e nieddu ’e colori de caffeu, cun is corrus a tipu una muvura ma tanti furiada maseda chi babbai si stentada a due giogai.

In s’ierru candu rientrada de pasci a su scurigadorgiu nannau Pettianu da mulgiada e parisi a sa provenda di fiada buffai mesu litru de binu; issu narada “Custu di serbidi po da calgientai”. Custa craba mancai in s’ierru ’ormiada asuta ’e scala e in s’istadi in coili, fiada parti de sa famiglia de nannau Pettianu prus che tottu poita dis ’onada de pappai.

Candu est beniu su tempus de da depi macellai poita furiada ’eccia nisciunus in domu de nannau teniada su coraggiu de du fai e pruspagu de da coi po da pappai.

Po custu es toccau a da ’endi a su macellaiu, ma candu custu d’adi macellada, su veterinariu adi scartau sa corada poita teniada su figau ingrussau e in colori de binu.

Nannau candu d’adi scipiu, at nau “E deu ca di ’onau su binu po da calgientai de su friusu de s’ierru, pagu benieda da furia facca a bentu de orrovinai, furiada accanta de mi si morri in domu po sa cirrosi e non di app’ai tirau mancu cussu pagu ’inai”.

Candu nannau Pettianu m’adi contau ancora tottu dispraggiu sa storia de sa craba Bargiola deu mancai furia unu piciocheddu d’appu nau “mh stoccada, anca fiada parti de sa famiglia: issu di oliada beni feti po su latti, is crabittusu, e su ’inai”.

 

DONATELLA DEIANA

Istituto Comprensivo di Orani

Menzione d’onore

 

SU TRlBAGLIU IN SARULE

Inoche in Sarule sa zente est paca e gasi puru sos postos de tribagliu, e pro cussu est difficile accattare unu tribagliu vissu. Sa parte de sos omines ’acchede su pastore, chi er meda importante a Sarule; infattis, s’economia sarulesa est basada supra tottu in sa pastorizia (como non ciusu poite sas ’erveches si che sunu morinde pro sa peste de sa “limba bleu”).

Sa prus parte de sas ’eminas achene sas cosas de domo, sas atteras chi ana istudiau andan a tribagliare a foras de vidda.

Omines e ’eminas chi tribaglian in Sarule s’accuntentan de su pacu tribagliu chi s’accattada, sos piccioccos chi c’ana ’iniu sas medias acchen sos pastores o sighin a istudiare.

Unu tempus sa zente de Sarule andavad a tribagliare a Ozzana a s’industria chimica.

Cun su tempus s’industria er fallia e ada cunzau e custa zente si ch’er ghira’a bidda. Oie v’ad atteras industrias e diversas pessones de vidda sun torrasa a tribagliare.

Carchi ’emina manna cun carchi picciocca tribaglian in su “Centro Pilota Isola”, in uve ’acchen sos tappetos sardos, chi sunu meda coloraos e bellos, famosos in tottu s’Italia. Custos tappetos sunu ’attos in su telaiu anticu chi commo ana modernizzau pro ’acchere cius pacu tribagliu. Meda vortas custas aziendas ’acchene sas mostras a uve accudidi meda zente istranza chi los piccan in tottu su mundu, pro sa cuntentesa de sa zente chi los ada ’attos.

Puru sos pastores acchen una vida meda pesante: si che pesan a sas chimbe de impuddile, andan a campagna, paschene sas ervecchese, las approendana, lar murghene manzanu e sero e che ghirana a dommo iscuricau mannu. Cando sas ’erveches s’irmalavidan sos pastores si piccan pessamentu, e las chircan cando si che ’ughini de su tazzu.

A parte sos chi ’acchene su pastore e sas massaias, attera zente tribagliad in su municipiu, in sa posta, in sa banca o ’acchene su mastru e iscola o su butteccheri. Sa zente chi trabagliad in su municipiu chircad de azzudare sa comunidade. Su sindigu Iuvanne Ladu pacas dies ’acchede ada innagurau su campu de boccias e ada muttiu peri jocadores de atteras viddas de sa Sardigna. Tottu sos pizinnos de sas iscolas medias sunu andaos cun sos profcssorcs a biere sa parzida, e nos este agradà meda.

In su municipiu sas pessones chi vi tribaglian piccan sas decisiones, organizzan assembleas, incontros e mostras. Infattis pro su nove, deghe e pro s’undighi su municipiu ada organizzau “Sas Cortes Apertas”, mostras a uve ana azzudau sa zente de Sarule e accurren medas pessones istranzas.

Comente si poded cumprendere su tribagliu a Sarule no er meda. Sos piccioccos chi ’iniu sa terza media no solu a bortas ’acchen sos pastores ma carchi vorta giran pro sa vidda cumbinande bravadas, disturban sar leziones de sos piccioccos e pizzinnos in iscola, solu poite chenza unu tribagliu non discin itte ’acchere. Su problema este chi de custos piccioccos ineducaos non bi nd’ada pacos ma a su contrariu.

Sas pessones chi tribaglian in foras de vidda de solitu ’acchen su mastru e muru, sor dottores, sos operaios e peri atteros tribaglios. Sarule este una vidda meda minore, no est organizza’ e si comente sa vidda er minore sos dominarios sunu paccos e pro cussu sas pessones fortunasa accattan unu tribagliu pro sempere in vidda e cussos isforzunaos sunu custrintas o a tribagliare in domo o a andare a tribagliare in foras.

Zertas pessones ana peri protestau ca su tribagliu non bi bastada pro tottus e innocche ana resone e peri ego so de accordu, proitte sas pessones chi non an una macchina pro andare a tribagliare a foras deppen pro obbligu istare chenza tribaglin.

 

PIETRO SECHI

Istituto Comprensivo di Nulvi

Menzione d’onore

 

FIAMMA ’E SARMENTU

Insa idda, su sero de S. Giuanne, si faghian sos fogarones peri sas carrelas cun sun sarmentu siccu chi sos piseddos aian carradu dae chito a fascias mannas.

Tando totu si riunian in sas carrelas, ballende e sonende. E, a duos a duos, brincaian in sos fogarones e si faghian compares e comares de S. Giuanne. In mesu ai cussos ballos bi fit finzas Mauccia, chi fit sempre umpare a su fizu de Sereneddu. Sereneddu fit su pius riccu ’e sa ’idda, aiat unu fizu solu, Battista, chi tando fit s’unicu erede. Mauccia Pilattu fit povera, de zente tribagliadora e de famiglia numerosa: in domo sua b’aiat ses sorres, mancu unu frade masciu. Mauccia fit sa pius manna; issa fit bella e meda fin sos omines chi l’abbaidaian, ma issa non fit in chirca ’e nudda; non cheriar unu massaju a maridu e non l’importaiat de aer totu: pane, petta, casu e teracas chi aeren tribagliadu pro issa. Giughiat sempre in conca de andare in continente a tribagliare pruite aiat intesu chi inie sa zente istaiar bene e chi si tribaghaiar sa zente fit pagada in dinari e non cun casu o regottu. Fossis fit istada partida abberu a Tattari, dai cue a pagu tempus, cando fit istada resessida a pagare sa carrotza. Ma sa vida a bias est istrana, ca su sero de S. Giuanne, brinchende in sos fogarones, su fizu de Sereneddu, Battista Cosseddu, fatteit coppia cun issa.

Brinchein e ballein totu su sero umpare. Dae su sero, s’idian sempre a sa cua in s’istalla de compare Farina. Battista Cosseddu si fit gai innamoradu de Mauccia e gai si podiat narrer de Mauccia. Gai dessignein de fuire, Mauccia e Battista: Tattari finalmente! In sas carrelas passaian tantas carrotzas, b’aiat tantas buttegas, palattos totu mannos. Andein in d’un albergo in su corso. Vivian umpare che maridu e muzere. Pro Mauccia fit totu unu sonnu, unu sonnu bellu. Fit fattende sa vida chi aiat sempre sonniadu e poi aiat a Battista. E totu fineit che unu sonnu. Mauccia in Tattari no faghiat sa teraca, ma atteru faghiar, Battista si ch’est mortu ma in su coro ’e Mauccia est restada sempre atzesa sa fiama ’e su sarmentu.